Verschenen in De Morgen - Emmanuel Vanbrussel ; Barbara Debusschere - 20-10-2011

Ni avec toi, ni sans toi. De Franse uitdrukking omschrijft volgens psychoanalisten hoe een passionele relatie voor permanente frustraties zorgt. Maar dat geldt evenzeer voor de haat-liefdeverhouding tussen de Belgische staat en het Franse GDF Suez, de moedergroep van Electrabel. België kan niet zonder de kernenergie van GDF Suez en GDF Suez kan niet zonder de geldstromen uit België.

Telkens als de federale regering eraan denkt de taks op nucleaire stroomproductie op te trekken, zwaait Gérard Mestrallet, opperchef van GDF Suez, met het protocolakkoord van 12 oktober 2009.

Toenmalig premier Herman Van Rompuy (CD&V) en minister van Energie Paul Magnette (PS) sloten die dag een herenakkoord met Mestrallet en toenmalig Electrabelbaas Jean-Pierre Hansen over een langere levensduur voor de Belgische kerncentrales. "De wet op de kernuitstap uit 2003 gaan we hertimmeren. Doel 1 & 2 en Tihange 1 kunnen zo tien jaar langer open blijven", beloofden Van Rompuy en Magnette aan de energiebonzen. "D'accord. In ruil zal de nucleaire sector 215 tot 245 miljoen euro per jaar in de schatkist storten voor de jaren 2010 tot 2014", antwoordde Mestrallet.

Maar eind april 2010 valt de regering-Leterme II en het akkoord is niet tijdig door het parlement geraakt. Formateur Elio Di Rupo grijpt de parlementaire niet-goedkeuring deze week aan om het akkoord te herzien en bij GDF Suez een hogere taks in de buurt van 750 miljoen euro per jaar te bedingen.

"Buitensporig", maakte Mestrallet duidelijk via een vlammend communiqué. "De hardnekkigheid, zonder gelijke, waarmee onze sector wordt aangevallen, is onaanvaardbaar."

GDF Suez koppelt er een onverholen dreigement aan toe: "Indien de Belgische staat de door haar genomen engagementen niet zou uitvoeren, zou dit GDF Suez verplichten om haar beleid op het vlak van investeringen, tewerkstelling, opleiding en mecenaat in België globaal te herzien."

Dreigement 1

De sluiting van Doel 1 en 2, en Tihange 1

De GDF Suez-top is de grillen van de Belgische politiek meer dan beu, zo is in de Belgische energiesector te horen. "Het protocolakkoord beoogde de langetermijnontwikkeling van GDF Suez in België in een stabiel en duurzaam kader", benadrukt het bedrijf. Of vrij vertaald: Afspraak is afspraak. In ondernemerskringen heerst op dat punt veel begrip voor GDF Suez. "Elke CEO zou het standpunt innemen van Mestrallet. Het gaat hier wel om een ondertekend akkoord met de premier van het land. Als dat al niet telt, wat dan wel?", zegt een directeur in de energiesector.

Vreemd genoeg dreigt GDF Suez, altijd de pleitbezorger voor het langer openhouden van kernreactoren, nu met de sluiting van Doel 1 en 2, en Tihange 1 en de afbouw van "de belangrijke investeringen die hiermee gepaard gaan". De sluitingsdreiging klinkt op het eerste gezicht niet zo credibel, aangezien het diametraal indruist tegen wat Mestrallet in 2009 wilde.

Maar wat als de energiereus toch de daad bij het woord voegt: gaat het licht dan uit? "De dreiging is niet enorm", sust Vlaams parlementslid Bart Martens, de energiespecialist van sp.a. "Ze gaan niet plots alle centrales sluiten, enkel Doel 1 en 2 en Tihange, een verlies van zowat 14.000 gigawattuur per jaar. Dat is er ondertussen elders al lang bij gekomen. Voorbeelden zijn: de STEG-centrale (combinatie van stoom- en gasturbines) in Tessenderlo, die van Duferco, de geplande STEG in Vizé van SPE Luminus, de warmtekrachtkoppelingsprojecten, de 100.000 gezinnen die al op zonne-energie draaien, de vergunning voor een STEG-centrale in Seneffe en de windturbines op de Noordzee. In totaal zijn de aangekondigde investeringen goed voor 25.726 gigawattuur, dus een pak meer dan wat we verliezen wanneer we die drie oude centrales stil leggen."

De Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas (CREG) ziet het zo: "Het dreigement van Electrabel moet gerelativeerd worden alleen al omdat de drie centrales hoe dan ook sluiten tussen 2015 en 2016 omdat de wet daarop in principe nog steeds geldt. Dat betekent een verlies van een vijfde aan de totale nucleaire capaciteit", zegt de CREG.

Het risico op stroomtekorten bestaat (zie kader), maar heeft niet enkel met de sluiting van die drie kerncentrales te maken, zo blijkt uit onderzoek van de energiewaakhond. In 2015 is het risico een pak groter dan in de jaren ervoor en erna. Dat is voornamelijk te wijten aan het feit dat dan ook drie oude steenkoolcentrales dan eveneens dicht gaan en aan het feit dat er veel te lang gedraald is met investeringen in alternatieven voor de voornamelijke verouderde Belgische stroomcentrales.

"Er zijn elf projecten voor alternatieve stroomproductie vergund waarvan er al twee operationeel zijn, één in Tessenderlo en één bij Charleroi. Die projecten zijn samen met de investeringen voor wartmekrachtkoppeling en hernieuwbare energiebronnen voldoende om vanaf 2016 aan de Belgische stroombehoefte te voldoen. In het risicojaar 2015 kan een probleem met de piektoevoer worden opgevangen door hoogst uitzonderlijk de productie van klassieke thermische centrales of kerncentrales tot eind 2016 te verlengen. Maar dat kan enkel onder strikte voorwaarden en in het slechtste geval omdat die maatregelen de broodnodige investeringen in de alternatieven tegenhouden", zegt de CREG.

Dreigement 2

Niet meer investeren in nieuwe productiecapaciteit

Als Di Rupo doorzet met een verhoogde nucleaire taks, dan dreigt GDF Suez er ook mee "af te zien van elke investering in nieuwe productiecapaciteit, dit terwijl België zich nu reeds structureel in een importsituatie bevindt". Mestrallet blijft het ook herhalen in publieke toespraken: "Een stabiel legaal en regelgevend kader is een noodzakelijke voorwaarde voor de aanzienlijke investeringen in de energiesector." Zolang de overheden in West-Europa hem dat niet kunnen garanderen, gaat GDF Suez eerder investeren in landen als Brazilië of Zuid-Korea.

Maar hoe groot zijn die investeringen in ons land? De CREG ziet dat die al lang afgebouwd zijn en verwijst daarbij naar de gemiddeld hoge leeftijd van alle stroomcentrales in ons land.

Tegenover de jaarlijkse nucleaire winst van Electrabel, die volgens de hoogste schattingen oploopt tot 2 miljard euro, plaatst Martens een gemiddelde jaarlijkse investering van ongeveer 200 miljoen euro. "Dat is miniem, dus ook dat dreigement is niet zo zwaar als het klinkt. Het bedrijf investeert hier al lang niet meer noemenswaardig. Het gaat om kleine investeringen in afgeschreven kerncentrales. De winst die hier wordt gemaakt stroomt rechtstreeks naar Parijs en wordt gebruikt om in Oost-en Centraal Europa overheidsbedrijven op te kopen die daar in de etalage zijn gezet. Probleem is dat dat grote investeringen in hernieuwbare energie in de weg staat. Essent, Nuon, ENi hebben allemaal plannen maar zolang er geen ruimte in die markt komt het er niet echt van", zegt de specialist.

Electrabel zelf heeft het over een jaarlijkse nucleaire winst van 650 miljoen euro en een gemiddelde jaarlijkse investering in België van 500 miljoen euro. "Dat gaat niet alleen naar onderhoud en verjonging van onze centrales, maar ook naar nieuwe centrales zoals de recent geopende biomassacentrale in Gent die 125 miljoen heeft gekost", zegt CREG-woordvoerster Lut Vande Velde.

Dreigement 3

Uitstap uit project Blue Sky

GDF Suez pakt ten slotte met een derde waarschuwing uit: ook de inspanningen van Electrabel in het project Blue Sky staan op het spel. Blue Sky is een samenwerkingsverband tussen GDF Suez en Electrabel met zes grote industriebedrijven, Aperam, ArcelorMittal, Aurubis, Sol Feluy, Solvay en Umicore. Het consortium was van plan gezamenlijk te investeren in een nieuwe STEG-centrale en ook in de bouw van een nieuwe kerncentrale.

Directeur Olivier Monfort van Blue Sky neemt de dreigende taal van GDF Suez alvast zeer ernstig. "We zijn ongerust over de impact op ons samenwerkingsverband én op de elektriciteitsprijzen voor de industrie. Wat zijn de bedoelingen van GDF Suez op beide vlakken? Dat weten we op dit moment niet."

Monfort gelooft niet dat hernieuwbare energie de tekorten kan opvullen die zouden ontstaan als kernenergie zou wegvallen. "Er is in België nauwelijks opslagcapaciteit, waardoor de opgewekte energie momenteel niet gestockeerd kan worden. De meeste hernieuwbare energie is dus intermitterend en varieert met de weersomstandigheden. Wat betreft de windenergie is het tekort aan hoogspanningslijnen niet te onderschatten. Er zijn veel hoogspanningsmasten en -kabels nodig, maar dat kan door het 'nimby-syndroom' - not in my backyard - een lange juridische weg worden vooraleer er voldoende zijn."